ბზა წმინდა ხეა. როცა მაცხოვარი იერუსალმში შევიდა, მას ფერქვეშ პალმის ფოთლებს უფენდნენ. საქართველოში პალმას ბზა ჩაენაცვლა. მცენარის ლათინური დასახელება მოდის ბერძნული სიტყვიდან  buxe - მტკიცე და მიუთითებს ბზის მერქნის განსაკუთრებულ სიმტკიცეზე.

ზოგადი აღწერა

    ბზა (Buxus), ორლებნიან მცენარეთა გვარია. მიეკუთვნება ბზისებრთა ოჯახს.გვარში 70 - მდე სახეობაა.   მარადმწვანე დაბალი ხეები ან ბუჩქებია, სიმაღლით 2 - დან 15 მეტრამდე.იზრდება ძალიან ნელა. ცოცხლობს 500-600 წელს.
      ფოთლები ელიფსური ან მრგვალია, ტყავისებრი, მთლიანკიდიანი, მოპირდაპირედ განლაგებული.  ყვავილები წვრილია, არომატული.
      ნაყოფი სამბუდიანი კოლოფია, მომწიფებისას იხსნება და ცვივა შავი, პრიალა თესლები.  ხეთადგომაში ნაყოფმსხმოიარობას იწყებს 40 - 60 წლის ასაკში, მარტოულად  მდგომი - 15 წლის ასაკიდან.      ფესვები კარგადაა განვითარებული. ზოგჯერ ივითარებს ფესვებიდან ამონაყარს.

გავრცელება

გავრცელებულია ტროპიკულ და სუბტროპიკულ, ნაწილობრივ ზომიერი ჰავის ზონაში.          შედარებით უფრო პოპულარული  სახეობებია:

• Buxus balearica

• Buxus cephalantha

• Buxus harlandi

• Buxus liukiuensis

• Buxus microphylla

• Buxus rugulosa

• Buxus sempervirens

• Buxus colchica

• Buxus hyrcana

• Buxus vahlii

• Buxus sinica

• Buxus stenophylla

• Buxus wallichiana

   კავკასიაში ბუნებრივად გვხვდება 2 რელიქტური სახეობა:

   Buxus colchica   -  კოლხური ბზა

   Buxus hyrcana  - ჰირკანული ბზა

   [ქსე] - ს მიხედვით, საქართველოში მოშენებულია ბზის 4 უცხოური სახეობა:

• Buxus sempervirens  -  მარადმწვანე ბზა

• Buxus microphylla  -  წვრილფოთოლა ბზა

• Buxus japonica  -  იაპონური ბზა

• Buxus balearica  -  ბალეარული ბზა

   ეს ინფორმაცია მოძველებულია, რადგან თბილისის ყვავილების ბაზარზე უკვე საკმაოდ ხშირად გვხვდება სხვა სახეობებიც. ბოლო მონაცემებით, Buxus microphylla  -  წვრილფოთოლა ბზა და Buxus japonica  -  იაპონური ბზა ერთ სახეობად განიხილება.

ეკოლოგიური მდგომარეობა

    ბზის რაოდენობა სწრაფად მცირდება. რაც შეეხება ასაკოვან ხეებს, ისინი პრაქტიკულად გადაშენდა. შეტანილი იყო ,,საბჭოთა  კავშირის წითელ წიგნში".

   საზოგადოდ, სასურველია შეიქმნას ბზის სანერგე მეურნეობა, სადაც მრავალი სახეობის ბზა იქნება გამოყვანილი, უპირველეს ყოვლისა, კი კოლხური ბზა და ჰირკანული ბზა. აუცილებელია შეიქმნას ბზის აღკვეთილები, მაქსიმალურად დაინერგოს გამწვანების სისტემაში და ა.შ.

   ბზის გადარჩენა - გავრცელებას დიდად შეუწყობდა ხელს მონასტრებთან მათი პლანტაციებისა და სანერგე მეურნეობების შექმნა.    

  განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს კოლხურ ბზას. იგი იშვიათი რელიქტური სახეობაა. დიდია მის ექსპორტირების პოტენციალი, რადგან საპარკო მშენებლობის ერთ - ერთი საუკეთესო ელემენტია. ბუნებრივად გავრცელებულია დასავლეთ საქართველოში: აფხაზეთი, რაჭა-ლეჩხუმი, სამეგრელო, იმერეთი, გურია, აჭარა,   მესხეთში.  აღსანიშნავია, რომ კულტივირებული და გაველურებული ეგზემპლარები გვხვდება აღმოსავლეთ საქართველოშიც, ეკლესიების მიდამოებში . იზრდება ტენიან დამრეც ხეობებში  ქვეტყის სახით.

პლანტაციის  შექმნა

   გამრავლება. ბზა მრავლდება კალმით, თესლითა და გადანაწვენით. ძლიერ ნელა იზრდება. სამეცნიერო ლიტარატურაში მასალებს ვერ მივაკვლიეთ, მაგრამ ვვარაუდობთ, რომ მიზანშწონილია ბიოსტიმულატორების გამოყენება. (შესაწავლია)

ადგილმდებარეობა. კარგად ხარობს ჩრდილიან და ნახევრად ჩრდილოვან ადგილებზე .მშვენივრად ხარობს მზიან ადგილებშიც.

ნიადაგი. ნიადაგის მიმართ მომთხოვნი არაა. ბერ ამონაყარს იძლევა კარგად გამოყიერებულ , ფხვიერ ნიადაგებზე . მწირ ნიადაგებზე იძლევა კარგ შეფოთვლას. ამჯობინებს კირიან ნიადაგებს.

გადარგვა. ჯობს გაზაფხულზე გადარგვა. შეიძლება სექტემბრის ბოლოს გადარგვაც, რათა ზამთრის დადგომამდე ფესები გაიმაგროს ახალ ადგილზე.

სანერგე მეურეობის ორგანიზება

   გამრავლება. თესლით გამრავლებას ძალიან დიდი დრო სჭირდება. თესლით შეიძლება გამრავლდეს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როცა სხვა გზა არაა -  მაგალითად შორეული ქვეყნიდან შემოგვაქვს ახალი სახეობა.
     ჩვეულებრივ, სანერგე მეურნეობაში უნდა გამრავლდეს ფესვთა ამონაყრებით. ამიტომ, სანერგე მეურნეობის მიზანია, მცენარეს შეუქმნას ისეთი პირობები, რომ ამონაყართა რაოდენობა მაქსიმალური იყოს.
     გადაწვენის მეთოდითაც საკმაოდ დიდი რაოდენობის ნერგების მიღება შეიძლება. ამიტომ, სანერგე მეურნეობა მაქსიმალურად დიდი ნერგებით უნდა გაშენდეს. აქვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ თუკი სანერგე მეურნეობის რეგიონში მუშახელი ჭირს ან ძვირია, მიწა კი იაფი, შეიძლება რენტაბელური აღმოჩნდეს თესლებით გამრავლება. მაგალითად, დასავლეთ საქართველოში არაერთი  მამულია თითქმის მიტოვებულ -  მოცდენილი, დაცარიელებულია სოფლები.

   ნიადაგი. მაქსიმალურ ამონაყარს იძლევა მდიდარ და ტენით უზრუნველყოფილ ნიადაგებზე. ნიადაგი უნდა განოყიერდეს მაქსიმალურად, მიეცეს თხევადი საკვებიც. 

   რწყვა. სახეობებზე დამოკიდებული, მაგრამ სასურველია რწყვა.

შემადგენლობა

 - ფოთლები შეიცავს  ალკალოიდ ბუქსინს.

 - თესლში 37%-მდე ზეთია.

გამოყენება მედიცინაში

   ბზა სამედიცინო მიზნებით, ჯერ კიდევ ძველ რომში გამოიყენებოდა.იგი ოფიცინალური სახეობა არაა

თანამდევი მარკეტინგი

   1.რიტუალური დანიშნულებით უმჯობესია   Buxus sempervirens  გამოყენება.
    იგი კარგა იტანს სხვლას და შესაბამისად, არ განადგურდება ძირითადი მცენარეები.
   2. მერქანი საუკეთესო მასალაა წვრილმანი ნაკეთობების, ჯვრების და სხვა დასამზადებლად.
   3. ბზის ფოთლებისა და ტოტებისაგან ამზადებენ ყავისფერ საღებავს;
   4.  თაფლოვანი მცენარეებია.
  5. მრავალი სახეობა გამოიყენება დეკორატიული მიზნით. რეალურია კოლხური ბზის ნერგების ექსპორტი.

სტატიის შემდგომი ვერსია იხ. www.medgeo.net

ლიტერატურა:

1. ლალი დათეშიძე . საქართველოში სამედიცინო მცენარეთა წარმოების ინფრასტრუქტურის   განვითარების საკითხები.       "მეცნიერება:. თბილისი.2000 წ. ევრაზიის ფონდის გრანტი,USAID - ის რესურსები. მხარდაჭერა: ACDI  - VOCA (USAID      resources) together with GEPA, BESO (British Executive Service Overseas) - TACIS program (United kingdom)

2. Lali Dateshidze and co - authors. WHO Global Atlas of Traditional, Complementary and Alternative Medicine. World Health     Organization, Centre for Health Development, Kobe, Japan. მხარდაჭერა: ბრიტანეთის საბჭოები, ოქსფორდის უნივერსიტეტის     მცენარეთა მეცნიერების დეპარტამენტი.

3. ლალი დათეშიძე. ბზა. თერჯოლა 1997. ევრაზიის ფონდის გრანტი,USAID - ის რესურსებით

4. ლალი დათეშიძე. ბზა. "სამკურნალო მცენარეთა ინსტიტუტი". თბ., 2000წ. ევრაზიის ფონდი..USAID - ის რესურსებით,     მხარდაჭერა: ACDI  - VOCA (USAID resources) together with GEPA, BESO(British Executive Service Overseas) - TACIS program    (United kingdom).

5. დათეშიძე ლალი, შენგელია არჩილ, შენგელია ვასილ; ,,ქართული სამედიცინო ენციკლოპედია". მეორე დეპო - გამოცემა. ჟურნალი ,,ექსპერიმენტული და კლინიკური მედიცინა". N: 28. 2006. დეპონენტი პროფესორ თეიმურაზ ჩიგოგიძის საერთო რედაქციით. სარედაქციო კოლეგია: ჭუმბურიძე ვახტანგ, კორძაია დიმიტრი, მალაზონია მარინა, ვაჭარაძე კახა,  ტყეშელაშვილი ბესარიონ.

6. დათეშიძე ლალი, შენგელია არჩილ, შენგელია ვასილ. ,,ქართული სამედიცინო ენციკლოპედია". თბილისი, 2005.  ,,ტექინფორმის" დეპონენტი N: 1247. თეიმურაზ ჩიგოგიძის რედაქციით.

7. ხიდაშელი შ., პაპუნიძე ვ.,  საქართველოს ტყის სამკურნალო მცენარეები. ბათუმი. 1980

9. ლინა ერისთავი. "ფარმაკოგნოზია". თბ., 2005

10. ქსე

11. შენგელია ზურაბ.სამკურნალო მცენარეთა კულტურა საქართველოში - თბ.: საბჭ. საქართველო, 1983

12. საქართველოს ფლორა. I -  XI ტომი. თბილისი. 1971 - 1987 წ.