Анис обыкновенный, Бедренец  - რუს.

Anise - ინგ.

Anis - გერმ.

Anise, Anisevert - ფრანგ

I. ზოგადი ნაწილი
1.1. ზოგადი დახასიათება

     ანისული მიეკუთვნება Pimpinella anisum L.(=Anisum vulgare Gaertn.), ქოლგოსანთა - Apiaceae (Umbelliferae) ოჯახს. იგი ერთწლოვანი ბალახოვანი მვენარეა. მისი სიმაღლე 10-50 სმ-ია, ზოგჯერ 75 სმ-საც კი აღწევს.
       ღერო მომრგვალოა, ოდნავ ღარიანი. ღეროს ზედა ნაწილი დატოტიანებულია.

ფოთლები განსხვავდება ერთმანეთისაგან. გვხვდება სამი ტიპის ფოთლები: ქვედა, შუათანა და ზედა. ფესვთანური ფოთლები ყუნწიანია, მარტივი, კვერცხისებრი ან თირკმლისებრი. ისინი დაკბილულია. ღეროს შუა ნაწილზე მდებარე ფოთლები არათანაბარფურცლიანია, 3-5 კვერცხისებრი ან უკუკვერცხისებრი ფურცლით. ღეროს ზედა ნაწილის ფოთლები მოკლეყუნწიანი ან მჯდომარეა, ორ ან სამ ფრთიანია, სწორი ლანცეტისებრი ნაწილებით.
     ყვავილები შეკრებილია ქოლგებად, საერთო საბურველის გარეშე. თითოეულ ქოლგაში 5-7 მთავარი სხივია. ყვავილის ფურცელი თეთრია, მათი რაოდენობა 5-მდეა. ქვემოდან მოკლე ბუსუსებითაა დაფარული.  გვირგვინის ფურცლები უკუკვერცხისებურია შიგნით შეზნექილი  წვერით, . ჯამის კბილები არ ემჩნევა.
    ნაყოფი ტყუბთესლურაა, კვერცხისებრი ან მოგრძო კვერცხისებრი, მურა-რუხი  ან მომწვანო ფერისაა. ნაყოფი დაფარულია მოკლე ბუსუსებით. მასზე 10 ან მეტი ღია ფერის სწორი წიბოებია, თესლაკი უხსნადია. ნაყოფი
   თესლები (ორთესლა) - კვეცხისებრი ან მსხალისებრი ფორმისაა, ბუსუსებიანი, მომწვანო-ნაცრისფერი, ან მონაცისფრო-წაბლისფერი. გვერდებიდან შეზნექილი. ძნელად იშლება. სიგრძეზე თანსდევს  10 ოდნავ ამოზნექილი წიბო, რომელთა შორის  ეთერზეთების შემცველი მრავალრიცხოვანი არხებია.  თესლურა ფუძესთან გაფართოებულია,  . თესლების ზომაა 2,5-3,5 X 1,5-2,0 X 1,0-1,3 მმ . აბსოლუტური წონაa 3,0-4,0 გრ.

     ანისული ყვავილობს ივნის-აგვისტოში. ნაყოფი მწიფდება აგვისტოში.

1.2       გავრცელება და ეკოლოგიური მდგომარეობა

     ანისული ბუნებრივად გავრცელებულია ხმელთაშუა ზღვის რაიონებში. მასზე დიდი მოთხოვნილების გამო იგი კულტივირებულია მთელ რიგ ქვეყნებში: სამხრეთ ევროპაში, აზიაში, ჩრდილოეთ აფრიკაში, სამხრეთ ამერიკაში. საერთაშორისო ფარმაცევტულ ბაზარზე ლიდერებია, ესპანეთი, ეგვიპტე, თურქეთი. გააქვს რუსეთს (მარტინ ბაუერი). კულინარულ ბაზარზე  გააქვს უკრაინას . ბოლო წლებში სულ იზრდება ექსპორტი სომხეთიდან (კულინარულ ბაზარზე).

საქართველოში ანისულის 7 სახეობაა გავრცელებული. მათი გავრცელების არეალი ფართოა. იგი იზრდება მშრალ, ბალახოვან ფერდობებზე.       ანისულის ერთ ერთი სახეობა Pimpinella schatilensis დავაფიქსირეთ არღუნის ხეობაში (ხევსურეთში).

    [9] თვლის, რომ საქართველოში მოზარდ სახეობებს კვებითი და სამკურნალო გამოყენება არა აქვს. ოფიცინალურ სახეობაა საქართველოში მე-19 საუკუნიდანაა კულტივირებული

1.3 ნედლეული

     ოფიცინალური ნედლეულია ჩვეულებრივი ანისულას ნაყოფი - Fructus Anisi vulgaris. ნედლეულის ფარმაკოპეული აღწერა [9]-დან: ,,მწიფე და მშრალი ნაყოფი შედგება ორი ერთმანეთზე მიკრული თესლურისაგან (მერიკარპიუმისაგან), ზოგჯერ ტყუპისცალები დაშლილია. ნაყოფი კვერცხისებრი ან უკუ-მსხლისებრი ფორმისაა, გვერდებიდან ოდნავ შეჭყლეტილი, ფუძესთან უფრო ფართო, წვერში შევიწროებული. წვერში აქვს ხუთკბილიანი ჯამი, ნარჩენები და გაბერილი ბუტკოს დისკი ორი დაშორიშორებული სვეტით. ნაყოფის ზედაპირი ხაოიანია. მერიკარპიუმის გარეთა მხარე ამოზნექილია, შიგნითა - ბრტყელი. თითოეულ თესლურას აქვა ხუთი მცირედ გამოზრდილი სიგრძივი წიბო: აქედან 3 გარეთა მხარეს, 2  გვერდებზე. ეთეროვანი ზეთის არხები ღარტაფებში და კომისურზე განლაგებული მრავალია. ენდოსპერმი კონისურის მხრიდან ბრტყელია, ნაყოფი წვრილად შებუსვილია. სიგრძე 3-5 მმ, სიგანე 2-3 მმ. ნაყოფი მოყვითალო-ნაცრისფერი, ან მურა-ნაცრისფერი. სუნი ძლიერ არომატული, გემო მოტკბო-სანელებლის."

1.4.  ქიმიური შედგენილობა

   ანისულის ნაყოფი შეიცავს 2-3% ეთერზეთს, 10-30% ცხიმოვან ზეთს, რომელიც წარმოადგენს პალმიტინის, პეტროზელინის, ოლეინის, ლინალოლის მჟავების გლიცერიდებს. ასევე ქოლინს, პრისტანს, სტიგმასტერინს და კუმარინებს (ბერგაპტენი, უმბელიპრენინი, სკოპოლეტინი).

ანისულის ნაყოფის ეთერზეთის ძირითად შედგენილობაში შედის ანეტოლი, დიანეტოლი. იზოანეტოლი, ანიზკეტონი, ანიზალდეჰილი და ანისულის მჟავა.

მცენარის მიწისზედა ნაწილი შეიცავს 1,5% ეთერზეთს, С ვიტამინს, P ვიტამინს, კვერცეტინს, იზორამნეტინს, კემფეროლს."

II. კულტივირება

2.1 გამრავლება

   ანისული კარგად ვითარდება მსუბუქი და საშუალო მექანიკური შედგენილობის ნოყიერ ნიადაგებზე. ანისულის გამრავლება შესაძლებელია თესლით.

   შერჩეულ ნიადაგს შემოდგომით დაამუშავებენ და გაანოყიერებენ( 1მ2 ფართზე 40-80 გრამი აზოტოვანი სასუქი). ადრე გაზაფხულზე ნიადაგს გააფხვიერებენ. დათესვა მიზანშეწონილია რიგებში, რომელთა შორის მანძილი 10-15 სმ-ია, ხოლო რიგებში ნათესებს შორის 5-8სმ. თესლის ჩამაგრების სიღრმე უნდა იყოს 2-3 სმ.

   ნათესების მოვლა გულისხმობს ნიადაგის გაფხვიერებას, გამარგვლას, მორწყვას საჭიროების მიხედვით.

   ვეგეტაციის პერიოდი 100-130 დღეს მოიცავს.

2.2. ექსპერიმენტალური მონაცემები

   კულტივირების ცდებს ვატარებდით საქართველოში გავრცელებულ სახეობაზე Pimpinella aromatica M.B

  ცდების შედეგებმა აჩვენა, რომ ახმეტისა და შიდა კახეთის რაიონებში მისი მოშენება ნაკლებ პერსპექტიულია, ვიდრე დედოფლისწყაროს, საგარეჯოს და გარდაბნის რაიონებში. ანისულის აგროტექნიკა საკმაოდ მარტივია და მისი კულტივირება პრინციპულ სირთულეებთან არ არის დაკავშირებული.

   საშუალო მოსავლიანობა 1ჰა-ზე 4-9ცენტნერია. კარგი მოვლის პირობებში შესაძლებელია 1ჰა-ზე 10-12ცენტნერის მიღებაც.

2.3 ნედლეულის შეგროვება

   ანისულის სამკურნალო ნედლეულს წარმოადგენს ნაყოფი და ზეთი. ანისულის ნაყოფებს ამზადებენ ყვავილობის ფაზაში, როდესაც ღერო გაყვითლება, ხოლო ნაყოფები ქოლგის ზედა ნაწილზე მურა ფერს შიძენს და თესლების 60-80% მომწიფებულია. თესლებს აგროვებენ მექანიზებული წესით. თესლებს აშრობენ ბრეზენტზე ან ტომარაზე ჩრდილში. გამომშრალ თესლებს გალეწავენ და გაასუფთავებენ ნაყოფის სხვა ნაწილებისაგან.

   ანისულის ნაყოფები 3-5მმ სიგრძისაა. კვერცხისებრი ან უკუმსხლისებრი ფორმის. მისი სიგანე 2-3მმ-ია; შეიმჩნევა ნაყოფსაფარიც. ნედლეულის სუნი არომატულია, სპეციფიკური, გემო მოტკბო-სურნელოვანი. ეთერზეთის შემცველობა ნედლეულში 1,5%-ზე ნაკლები არ უნდა იყოს.

განასხვავებენ ნედლეულის სამ კლასს:

   1) უმაღლესი სისუფთავის მქონე.

   2) სუფთა.

   3) საშუალო სისუფთავის მქონე.

   ეს კლასები განსხვავდებიან ცხრილში მოყვანილი მაჩვენებლებით.

   ანისულის ეთერზეთს ღებულობენ წყლის ორთქლით გამოხდის გზით. წყლისაგან გამოცალკევების  შემდეგ ატარებენ მეორადი გამოხდის რექტიფიკაციას წყლის ორთქლით. ამ გზით მოშორდება პირველი გამონახადის 5%. ანისულის ზეთი 150=ზე მყარდება და კრისტალორ მასად გარდაიქმნება. ამით გამოკრისტალდება ანეთოლი, რომლის შემცველობა უნდა იყოს 80%-მდე. ანეთოლი ადვილად იჟანგება სინათლეზე და ამგვარი ზეთი გაუვარგისებულად ითვლება.

   ნედლეულთან მუშაობისას შესაძლოა ფოტოდერმატიტებისა და კონტაქტური დერმატიტების განვითარება.

III. გამოყენება
3.1 მარკეტინგული მონაცემები

     ჩვენში გავრცელებული ანისულის სახეობა Anisum vulgare Gaerth (Pimpinella anisum L) ეთერზეთების წარმოებისათვის ერთ-ერთი პერსპექტიული მცენარეა. ამასთან ეთერზეთების წარმოების ნარჩენები სავარაუდოა გამოიყენებოდეს ცხოველების საკვებად.

   ანისულს ფართოდ იყენებენ კვების მრეწველობაშიც.

   ანისულისაგან ამზადებენ ტექნოლოგიურად მარტივ ნაყენებს, ვაჟინებს, ნიშადურ-ანისულის წვეთებს და სხვა.

   სავარაუდოა, რომ ტექნოლოგიურად მარტივი სამკურნალწამლო საშუალებების წარმოება ჩვენში თანდათან გაფართოვდება, ვინაიდან იგი მეტად პერსპექტიული და გამართლებულია, ეს კი შექმნის ანისულის ნედლეულისათვის სტაბილურ ადგილობრივ ბაზარს.

3.2 სამედიცინო გამოყენება

    ანისულის ეთერზეთს გააჩნია საჭმლის მონელების მასტიმულირებელი მოქმედება, ასევე ხელს უწყობს ნახველის ამოღებას.

    დადგენილია, რომ ანისულის შემადგენლობაში შემავალი ეთერზეთი ასტიმულირებს ლორწოვანი გარსის რეცეპტორებს და რეფლექსურად ზრდის ბრონქების სეკრეციას, სასუნთქი ეპითელიუმის ბუსუსების მოძრაობას. ამითაა გამოწვეული მისი სეკრეტორული მოქმედება.

   ეთერზეთს ახასიათებს სპაზმოლიზური მოქმედებაც. აუმჯობესებს ლაქტაციას, რეფლექსურად აღაგზნებს სუნთქვის ცენტრს. გარდა ამისა მას გააჩნია ანტისეპტიკური მოქმედება. აქვეითებს სისხლის წნევას.

   ანისულის ზეთი შედის მრავალი ქარხნული პრეპარატის შემადგენლობაში, რომელთა დანიშნულებაა საჭმლის მონელების გაუმჯობესება, ან კიდევ ნახველის ამოღება.

    საოჯახო პირობებში ანისულის თესლებისაგან ამზადებენ წყლიან გამონაწვლილს. ამისათვის აიღებენ 0,5-1ჩაის კოვზ დაწვრილმანებულ თესლებს და ასხამენ 1 ჭიქა მდუღარეს, 15 წუთით დაყოვნების შემდეგ გაწურავენ. მიღებულ სითხეს ღებულობენ დღის განმავლობაში.

3.3. თანამდევი მარკეტინგული ნიშები-გამოყენება ევროპულ კულინარიაში

    გამოყენება ევროპულ კულინარიაში. ანისულს ინტენსიური, მსუბუქი, სპეციფიკური არომატი აქვს. კულინარიაში გამოიყენება დაფქული ნაყოფი. მას ევროპული კულინარია ახასიათებს, როგორც მოტკბო, გამაგრილებელი გემოს მქონეს. ფარმაცევტულ მრეწველობაში ანისულისაგან ამზადებენ სიროპებს, წამლებს, სამკურნალო ჩაის, კოსმეტიკაში - არომატულ წყალს. გამოიყენება ეთერზეთები.       კულინარიაში ანისულს იყენებენ სხვადასხვა ნამცხვრებში, ტკბილ ღვეზელში, კექსებში. ანისულის კულინარიული მოხმარება მაღალია საშობაოდ, რადგან იგი შედის ზოგიერთ ტრადიციულ საშობაო ნამცხვარში. ევროპული კულინარია ანისულს უმატებს რძისა და ხილის სუპებში, შვრიის ფაფაში, ბრინჯის კურძებში, ხილის სალათებში, კრემებში, ტორტებში. ევროპელი კულინარები თვლიან, რომ ანისული სასიამოვნო გემოს აძლევს ჭარხალს, წითელ კომბოსტოს, კიტრს, სტაფილოს, ვაშლის, ქლიავის, მსხლის კომპოტებს. ანისული შედის ზოგიერთი ლიქიორის და ხველების საწინააღმდეგო კამფეტების შემადგენლობაში.

3. 4. გამოყენება ემპირიულ მედიცინაში

სტატიის შემდგომი ვერსია იხ. www.medgeo.net

ლიტერატურა:

1. ლალი დათეშიძე . საქართველოში სამედიცინო მცენარეთა წარმოების ინფრასტრუქტურის   განვითარების საკითხები.       "მეცნიერება:. თბილისი.2000 წ. ევრაზიის ფონდის გრანტი,USAID - ის რესურსები. მხარდაჭერა: ACDI  - VOCA (USAID      resources) together with GEPA, BESO (British Executive Service Overseas) - TACIS program (United kingdom)

2. Lali Dateshidze and co - authors. WHO Global Atlas of Traditional, Complementary and Alternative Medicine. World Health     Organization, Centre for Health Development, Kobe, Japan. მხარდაჭერა: ბრიტანეთის საბჭოები, ოქსფორდის უნივერსიტეტის     მცენარეთა მეცნიერების დეპარტამენტი.

3. ლალი დათეშიძე. ანისული. თერჯოლა 1997. ევრაზიის ფონდის გრანტი,USAID - ის რესურსებით

4. ლალი დათეშიძე. ანისული. "სამკურნალო მცენარეთა ინსტიტუტი". თბ., 2000წ. ევრაზიის ფონდი..USAID - ის რესურსებით,     მხარდაჭერა: ACDI  - VOCA (USAID resources) together with GEPA, BESO(British Executive Service Overseas) - TACIS program    (United kingdom).

5. დათეშიძე ლალი, შენგელია არჩილ, შენგელია ვასილ; ,,ქართული სამედიცინო ენციკლოპედია". მეორე დეპო - გამოცემა. ჟურნალი ,,ექსპერიმენტული და კლინიკური მედიცინა". N: 28. 2006. დეპონენტი პროფესორ თეიმურაზ ჩიგოგიძის საერთო რედაქციით. სარედაქციო კოლეგია: ჭუმბურიძე ვახტანგ, კორძაია დიმიტრი, მალაზონია მარინა, ვაჭარაძე კახა,  ტყეშელაშვილი ბესარიონ.

6. დათეშიძე ლალი, შენგელია არჩილ, შენგელია ვასილ. ,,ქართული სამედიცინო ენციკლოპედია". თბილისი, 2005.  ,,ტექინფორმის" დეპონენტი N: 1247. თეიმურაზ ჩიგოგიძის რედაქციით.

7. ხიდაშელი შ., პაპუნიძე ვ.,  საქართველოს ტყის სამკურნალო მცენარეები. ბათუმი. 1980

9. ლინა ერისთავი. "ფარმაკოგნოზია". თბ., 2005

10. ქსე

11. შენგელია ზურაბ. სამკურნალო მცენარეთა კულტურა საქართველოში - თბ.: საბჭ. საქართველო, 1983

12. საქართველოს ფლორა. I -  XI ტომი. თბილისი. 1971 - 1987 წ.